تاریخ و جغرافیا

منابع دیجیتال بزرگترین دستاورد قرن 21

اختراع ماشین چاپ توسط گوتنبرگ درسال 1450م، چاپ و نشر کتاب را از قرون وسطی وارد مرحله‏ای تازه کرد و آنچنان گسترش یافت که از تحت عنوان «انقلاب گوتنبرگ» یاد می گردد و پیشرفت‏ها و تحولات بسیاری را در زمینه تولید کتاب و حفظ و نگهداری آن به ارمغان آورد؛ چنان‏که هم اینک منابع و کتابخانه های دیجیتال یا الکترونیک یکی از قابل توجه‏ترین آنهاست و روز به روز بر طرفداران استفاده از این نوع منابع افزوده میشود.


 

    به گزارش بی بی سی ، دایرة المعارف بریتانیکا پس از ۲۴۴ سال تصمیم به توقف انتشار مجموعه معروف و سنگین ۳۲ جلدی خود به صورت کتاب گرفته است و تمرکز این موسسه از این پس روی گسترش نسخه دیجیتالی آن خواهد بود.

    موسسه بریتانیکا که پیش از این، کتاب های خود را به شکل سنتی می فروخت، ولی هم اکنون ۸۵ درصد از درآمد خود را از طریق فروش آنلاین کسب می کند. خورخه کاز، رئیس دائرة المعارف بریتانیکا، گفت: "چندین سال است که فروش نسخه های چاپی دائرة المعارف ناچیز بوده است... ما می دانستیم که این روز فرا خواهد رسید."

    به واقع با پیشرفت علوم در ابعاد گوناگون به خصوص در زمینه فناوری اطلاعات ، محققان با پدیده جدیدی تحت عنوان منابع دیجیتال روبرو هستند ؛ که این موضوع عرصه چاپ و انتشارکتاب را با وجود تمامی مشکلات و محدودیت‏های خاص، تحت تاثیر خویش قرار داده است و بسیاری از کتابها و منابع مکتوب درشکل‏ها و قالب‏های جدید دیجیتالی از سوی ناشران برای جویندگان و خواستاران این منابع عرضه می گردد. مسائل مختلفی چون مشکلات زیست محیطی ،هزینه بالای تولید کاغذ و چاپ کاغذی که به تبع آن سبب بالا رفتن منابع چاپی می گردد، کمبود فضا برای نگهداری کتاب و نیز هزینه های بالای نگهداری منابع چاپی و ... سبب شده تا بسیاری از شرکتهای انتشاراتی در سرتاسر دنیا سعی کنند تا برای سود بیشتر، حضور خود در فضای مجازی و تولید نرم افزارهای کامپیوتری که حاوی نسخه های دیجیتالی کتابها می باشد را افزایش دهند.

    گشت و گذار و جستجو در فضای مجازی(اینترنت)سبب می شود تا با انبوه وبسایتهایی روبرو شویم که معمولاً متعلق به روزنامه ها، مجلات و حتی ناشران کتاب است که نسخه های الکترونیکی و دیجیتالی محصولات خود را به صورت آنلاین در اختیار خوانندگان خویش قرار می دهند و جالب اینجاست که بسیاری از خوانندگان نیز، تمایلی به روشهای سنتی مطالعه نداشته و بیشتر به منابع دیجیتالی نوشتارهای مورد نظر خویش مراجعه می نمایند. چرا که سرعت دسترسی به اطلاعات آسانتر است.

    به هر صورت کتابخانه‏ها و منابع الکترونیکی، در نظام‏های آموزشی جوامع، تبادل کتب و در نهایت در امر اطلاع‏رسانی، تحول عظیمی ایجاد کرده اند و روند سرعت و هزینه دسترسی، مخاطب‏سازی و نیاز به ابزار را دگرگون ساخته اند. از این رو کتابخانه های الکترونیکی مدتی است که بر سر زبانها افتاده و هر یکی از کشورها در صدد رشد منابع و کتابخانه های دیجیتالی و امکان استفاده در مراکز آموزشی خویش می باشند.

    آقای کاز می گوید: نسخه چاپ شده دائرة المعارف در لحظه ای که چاپ می شود، دیگر قابل تغییر نیست در حالی که نسخه آنلاین آن به صورت پیوسته به روز می شود.از سوی دیگر، مصرف کنندگان دائرة المعارف ها هم عموما نسخه آنلاین را بر نسخه چاپی ترجیح می دهند.

    هر چند برخی از کارشناسان پایان یافتن دوران کتاب و کتابخانه سنتی را پیش‏بینی کرده اند؛ ولی کتابخانه‏های سنتی به جهت برخورداری از توانمندی‏های بسیار، همچنان به عنوان رقیب جدّی در مقابل منابع دیجیتالی در عرصه خدمات‏رسانی به شمار می‏آیند. هر چند که بهره‏گیری از ابزارهای جدید موجب سهولت در امر پژوهش و رونق مسائل فرهنگی می‏شود و با فراهم‏سازی زیرساخت‏های لازم جهت دسترسی آسان به محتوای کتب از طریق کامپیوتر و بسترسازی فرهنگی لازم، می‏توان در راستای ارتقاء سطح علمی گام‏های بلندی برداشت.در گذشته برای انجام پرژوه ها و بررسیهای علمی، محقق می بایست حجم انبوهی از اسناد، کتابها و مدارک نوشتاری چاپی را مورد بررسی قرار می داد تا به منابع اطلاعاتی مورد نظر خویش دست یابد. به طوریکه یکی از جامعه شناسان غربی‏ در زمینه استفاده از منابع چاپی می‏نویسد:«برای نوشتن‏ یک کتاب،فرد باید بیش از نیمی از موجودی‏ یک کتابخانه را جست‏وجو کند.»

    صحبت درباره منابع وکتابخانه‏های دیجیتالی موضوع جدیدی نیست.در واقع توسعه عملی کتابخانه‏های‏ دیجیتالی در 1969 با پروژه"آرپانت"در وزارت دفاع آمریکا آغاز شد و در دهه 1970 توسعه‏دهندگان کتابخانه‏های دیجیتالی در این زمینه‏ تلاش‏های بسیاری کردند.طی این سال‏ها کامپیوترهای شخصی‏ای‏ ساخته شدند که کتابخانه‏ها از اولین مشتریان آنها بودند. پس از آن همگام با توسعه اینترنت،کوشش‏هایی برای دیجیتالی کردن‏ کتابخانه‏ها صورت گرفت.از جمله پروژه‏های مطرح در این زمینه، پروژه گوتنبرگ بود که در 1971 با هدف تبدیل کتابخانه‏های چاپی به‏ متن اسکنی آغاز شد که تا امروز ادامه دارد.

   درسال1990م اصطلاح کتابخانه‏های دیجیتالی رشدچشمگیری یافت.در این سال‏ها تفاهم‏نامه‏هایی‏طراحی شدند که کاربران آشنا با یک سیستم ساده از طریق آنها می‏توانستند جستجوهایی را در سیستم‏هایی در مناطق مختلف جهان انجام‏ دهند. این روند همچنان در حال پیشرفت و تکامل است‏ و امروزه شاهد ظهور کتابخانه‏های دیجیتالی در اقصی نقاط جهان‏ هستیم. منابع الکترونیکی اهداف‏ مختلفی را دنبال می کنند، شاید شرکتهای فعال در زمینه دیجیتالی کردن منابع، مسائل مادی را در صدر اهداف خویش قرار داده باشند، و لیکن باید توجه داشت که این موسسات نقشی چشمگیر در جهت بهبود وضعیت پژوهش و مطالعات پژوهشی ایفا می کنند که به صورت نمونه به برخی از این موارد اشاره می گردد:

  • گسترش آسان اطلاعات و محتویات علمی:

    از جمله دستاوردهای بزرگ کتابخانه‏های دیجیتال در مقایسه با شیوه‏های‏ سنتی و معمول اطلاع‏رسانی ،اشاعه آسان اطلاعات فارغ از محدودیتهای زمانی و مکانی است.در صورتی که این امر در کتابخانه‏های سنتی مشکلات فراوانی را برای متقاضیان استفاده از کتاب ایجاد می نمود.اما با ظهور کتابخانه‏های دیجیتالی و رهایی از برخی محدودیت‏های معمول، اشاعه اطلاعات با سرعت بیشتری گسترش یافت.امروزه با توسعه کتابخانه‏های دیجیتالی، امکان مبادله اطلاعات‏ از طریق اینترنت عادی شده است.

  • رفع نیازهای اطلاعاتی جوامع در شرایط بحرانی

    جلوگیری از وقوع حوادث طبیعی و اجتماعی نیازمند دستیابی سریع به‏ اطلاعات است.بنابراین اگر اطلاعات دست یافته از سوی کشورهای مختلف به صورت‏ مناسبی از طریق کتابخانه‏های دیجیتالی ارائه شود و امکانات موجود برای دسترسی به این منابع نیز مهیا باشد، می‏توان به‏ آسانی در مقابل برخی از حوادث طبیعی مقابله نمود و از آسیب انسانی تا حدی زیادی کاست.

  • حفظ و گسترش فرهنگهای جوامع مختلف

    کتابخانه‏ها و مراکز مشابه مانند موزه‏ها همواره در حفظ و توسعه فرهنگ‏ها نقش داشته‏ اند.امروزه‏ کتابخانه‏های دیجیتال با بهره‏گیری از امکاناتی که‏ قابلیت جستجو در ابعاد مختلف را دارند، می‏توانند در انجام این‏ وظیفه بهتر عمل کنند و امکان مشارکت کاربران کشورهای مختلف را در این زمینه‏ فراهم آورند.منابع فرهنگی می‏توانند به صورت فرهنگ شفاهی در قالب‏های‏ روایی و مصاحبه،هنرهای دستی،تصاویر و نقاشی‏ها و آوازها از طریق‏ ضبط رادیویی و ویدئو ماندگار باشند. بنابراین توسعه کتابخانه‏های دیجیتالی نگرانیهای موجود را در زمینه حفظ و حراست از آثار فرهنگی برطرف نموده و در عین حال‏ امکان دستیابی آسان را برای کاربران در سطوح مختلف و با گرایش‏های خاص فراهم می‏آورد.

  • تبادل و ارائه اطلاعات تولیدشده محلی و رشد علوم

    آثار فرهنگی و اطلاعات محلی و بومی حاوی تجربه ها و اطلاعات مفیدی است.به عنوان مثال مردم بومی اطلاعات با ارزشی درباره گیاهان دارویی‏ یا ادبیات شفاهی موجود در بین خود دارند.از سوی دیگر تهیه منابع‏ جدید برای مطالعات فرهنگی-اجتماعی، مبادلات فرهنگی را تشویق‏ می‏کنند و درک بین‏المللی را توسعه می‏دهند. توسعه کتابخانه‏های‏ دیجیتال،ارائه اطلاعات موجود درباره یافته های تولیدشده محلی‏ را تسریع می‏بخشد و این امکان فراهم می‏آید که افراد در امور مختلف‏ زندگی فردی و اجتماعی خود و در نفاط مختلف امکان دستیابی به این‏ نوع اطلاعات تولیدشده را داشته باشند.

    به هر صورت پیشرفت سریع فناوری و نیازهای موجود شرایطی را ایجاد کرده‏ است که ناگزیر از به کارگیری آن هستیم.اگرچه این امر گستره وسیعی را در برمی‏گیرد، کتاب و کتابخانه‏های دیجیتال در این میان جایگاه خاصی‏ دارند؛ زیرا از سویی به‏عنوان تأمین‏کنندگان منابع اطلاعاتی نقش‏ مهمی را در تسریع این پیشرفت‏ها ایفا می‏کنند و از سوی دیگر برای انجام هرچه بهتر رسالت خود می‏کوشند که از پیشرفت‏های‏ به دست آمده نهایت استفاده را به عمل آورند. در بسیاری از موارد، جستجوی یک کلیدواژه در منابع دیجیتال و آنلاین خیلی سریعتر از نگاه کردن به فهرست کتب و نمایه های آن برای دست یافتن به مطلب مورد نظر است. به طوری که موسسه دایرة المعارف بریتانیکا در سال های اخیر از کار روی دایرة المعارف فاصله گرفته و توجه خود را بر روی نرم افزارهای آموزشی قرار داده است.

 

   + غلامرضا جاویدی ; ٧:٢۳ ‎ب.ظ ; ٢ بهمن ۱۳٩۱
    پيام هاي ديگران ()